Δρόμοι του πουθενά
Κώστας Τζαναβάρας
Λίγα λόγια για εμένα
Oberon, chief των ξωτικών
(διαβάστε περισσότερα)
Θέσεις


Με τα μάτια ενός πατέρα : από «μπάμπουρας» … «άλμπατρος» !
1177 αναγνώστες
Κυριακή, 11 Μαρτίου 2012
20:03

 

Με τα μάτια ενός πατέρα : από «μπάμπουρας» … «άλμπατρος» !

 

-------------------------------------------------------

 

Το κείμενο (έκδοση 2) μίας διάλεξης που απευθύνεται σε όσους ψάχνουν να βρουν τρόπο για να πάρουν στα χέρια τους τη λύση στα αλλόκοτα δύσκολα προβλήματα του σήμερα, με έμφαση στο μεγάλωμα των παιδιών.

Πρόκειται για το καταστάλαγμα προσεκτικού διαβάσματος πολλών καλών βιβλίων και μακρόχρονης εμπειρίας ενός πατέρα τριών παιδιών.

Σύντομα θα κυκλοφορήσει η έκδοση 3 η οποία θα μαγνητοσκοπηθεί και θα κυκλοφορήσει σε μικρά κομμάτια μέσω διαδικτύου.

Στο Θέατρο του Κολλεγίου Αθηνών – Κολλεγίου Ψυχικού στο Ψυχικό την Τετάρτη 4.4.12 ώρα 18:30 είναι προγραμματισμένη να γίνει σύντομη παρουσίαση και συζήτηση.

 

-------------------------------------------------------

 

1    Εισαγωγή

 

2    Α.Α.Σ.Σ.Ε. : Το «χτύπημα των 5 σημείων»

2.1  Αναπνοή

2.2  Άνεση

2.3  Στήριξη

2.4  Σκόπευση

2.5  Εκπυρσοκρότηση


3    Πέντε δεξιότητες

3.1  Πώς κατανοούμε

3.2  Πως επικοινωνούμε

3.3  Πώς αποφασίζουμε

3.4  Πώς δημιουργούμε

3.5  Πώς δρούμε

 

4    Πέντε αρχές

4.1  Ενάρετος άνθρωπος κατά Αριστοτέλη

4.2  Σωστός άνθρωπος κατά Γκάντι

4.3  Μελετημένος άνθρωπος κατά Περίανδρο

4.4  Πολεμιστής άνθρωπος κατά Ηράκλειτο

4.5  «Πάσσαλος πασσάλω εκκρούεται»

 

5    Επίλογος

 

Κώστας Τζαναβάρας Α.Τ.Μ. – Ε.Μ.Π.

Σύμβουλος μηχανικός & μελετητής

Πάροχος γενικών τεχνικών και επιστημονικών συμβουλών - Συγγραφέας

ktzanavaras@otenet.gr  τηλ. 2742026049

 

1    Εισαγωγή

 

«Όταν τα πράγματα γίνονται αλλόκοτα δύσκολα,

ο ευφυής άνθρωπος,

κοιτάζει πίσω για να δει μπροστά.

Π.χ. διαβάζει ένα καλό βιβλίο.»


Καθώς τα πράγματα είναι, πέρα από κάθε αμφιβολία, αλλόκοτα δύσκολα, θα μου επιτρέψετε να βάλω για αρχή της διάλεξής μου το τέλος του πρώτου μου βιβλίου «Ο παππούς του Τηλέμαχου».

Ήταν μία ακόμη ανατρεπτική μεν εποικοδομητική δε ματιά από μέρους μου. Είχα δει απ’ έξω από κεντρικό βιβλιοπωλείο της ιδιαίτερης πατρίδας μου ταμπέλλα να γράφει : «Όταν όλοι τον εγκαταλείπουν, ο έξυπνος άνθρωπος καταφεύγει στον πιο πιστό του φίλο, το βιβλίο». Να σημειώσω ότι δεν κατάφερα να μάθω την προέλευση του αποφθέγματος, παρ’ ότι ρώτησα σε δύο χρόνους και ενδιαφερόμουνα να αγοράσω το σχετικό βιβλίο.

«Καλύτερα να μη διαβάζεις κανένα βιβλίο, παρά να πιστεύεις όλα όσα γράφουν» - Κινέζικη σοφία, εκδόσεις Οδυσσέας. Είναι ένα τσιτάτο από δύο βιβλιαράκια, με κάπου 330 κινέζικα αποφθέγματα και δύο ευχές, που φροντίζω να έχω πάντα μαζί μου.

«Η αδέξια δύναμη σπάζει το κλειδί και χρησιμοποιεί το σκεπάρνι». Ένα ακόμη τσιτάτο, αυτό από τις «Λαμπυρίδες» του Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, εκδόσεις Ίκαρος.

«If you fail with your children then I dont think anything else matters very much». «Αν αποτύχεις με τα παιδιά σου τότε δεν νομίζω ότι κάτι άλλο έχει και πολύ σημασία». Αποστροφή της τότε Πρώτης Κυρίας των Η.Π.Α. Jacky Kennedy, όπως αναφέρεται στο βιβλίο PARENTS IN MODERN AMERICA, E.E.LeMasters.

Για να βρει κανείς τέτοια βιβλία ψάχνει στην τύχη – εκτός αν η τύχη τον φέρει να έχει τις κατάλληλες διακριτικές υποδείξεις …

Αν διαβάσει πολλά και καλά βιβλία, ενώ ταυτόχρονα εφαρμόζει την ως άνω κινεζικής προελεύσεως ντιρεκτίβα, «κινδυνεύει» να βρεθεί να «πλέει στο άγνωστο με βάρκα την ελπίδα». Δυνητικά όμως, αν καταφέρει να τα «συμμαζέψει», ο προορισμός μπορεί να είναι οπουδήποτε …

Κατά τον Αλέξανδρο Νεχαμά «Η διάπλαση του εαυτού μας ξεκινάει πάντα στη μέση της πορείας μας. Αφού έχουμε γίνει κάποιοι, και μόνο τότε, από τη στιγμή που θα συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε ήδη πίσω μας μιά ζωή η οποία απαρτίζεται από συμβάντα κάθε είδους, που μοιάζουν τυχαία, ασύνδετα, μιμητικά και ασήμαντα, από εκείνη και μόνο τη στιγμή μπορούμε να ξεκινήσουμε την προσπάθεια σύνδεσής τους, την προσπάθεια να γίνουμε όχι απλώς κάποιοι, αλλά ο εαυτός μας.»

 

Το τι και ποιος είναι ο «μπάμπουράς» μας θα το διευκρινίσουμε λίγο στον επίλογο, αλλά στην πραγματικότητα ο καθένας μας θα βάλει τη δική του λύση στο παζλ. Μόνο που θα χρειασθεί φαντασία, στην πραγματικότητα θα χρειασθεί να επιστρατεύσει τη δεξιότητα της ενόρασης.

«Τα βασικά χαρακτηριστικά της ενοράσεως είναι ότι η επίλυση ενός προβλήματος συλλαμβάνεται σε μια στιγμή «αναλαμπής» και είναι αποτέλεσμα της καταστάσεως που αρχίζει να οργανώνεται στον εγκέφαλο» αναφέρει ο E.Stones σε ένα ακόμη δυσεύρετο σύγγραμμα : «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ».

Η ενόραση, μια αρκετά ξεχασμένη δεξιότητα, επιτρέπει όχι μόνο την επίλυση προβλημάτων, αλλά και την εξαγωγή συμπερασμάτων, την μόρφωση πλάνων και οραμάτων, την επιτυχή πλοήγηση σε απρόβλεπτο και χαοτικό περιβάλλον.

Χωρίς την ενόραση παραμένει κανείς στα λυμένα προβλήματα, στην σκέτη εφαρμογή συνταγών, στην τυφλή υποταγή σε κανόνες. Και, όταν έρθουν τα «αλλόκοτα δύσκολα», βρίσκεται χωρίς όπλα, χωρίς προοπτική, χωρίς δυνατότητα να βρει προοπτική και νέα όπλα, χωρίς δυνατότητα προσαρμογής σε πρωτοφανέρωτες συνθήκες.

Είναι πολύ εύκολο να νομίζει κανείς ότι διαθέτει ενόραση. Ένα απλό τεστ είναι να δοκιμάσει τις δυνάμεις του στην αναπλαισίωση ενός προβλήματος. Αυτό που λέμε «πάρ’ το αλλιώς» !

Ο Κάρολος Δαρβίνος το έχει ξεκαθαρίσει : "It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent that survives. It is the one that is the most adaptable to change." «Δεν είναι το πιο δυνατό από τα είδη αυτό που επιβιώνει, ούτε το πιο έξυπνο. Επιβιώνει αυτό που είναι πιο καλά προσαρμόσιμο στις αλλαγές.»

Αυτή η προσαρμογή στις αλλαγές, που «απαιτεί» ο Δαρβίνος, εξ ορισμού δεν μπορεί να γίνει με έτοιμες συνταγές, με «μία από τα ίδια», με προσκολλήσεις στο παρελθόν, με προσκολλήσεις σε εύκολες αντιγραφές για το μέλλον.

Όποιος νομίζει ότι το πρόβλημα που έχει να αντιμετωπίσει έχει αντιμετωπισθεί παλιότερα αλλού, ώστε να επιτρέπεται να αντιγράψει έστω ιδέες, θα πρέπει προφανώς να είναι σε θέση να αποδείξει ότι οι διαφορές δεν είναι τόσο κρίσιμες ώστε να αλλάζει ποιοτικά η «άσκηση».

Αλλιώς κινδυνεύει να πάθει αυτό που οι ψαγμένοι γιατροί λένε για τους αδαείς συναδέλφους τους που πιάνουν το νυστέρι με τυφλοσούρτες : «η εγχείρισις επέτυχεν, αλλ’ ο ασθενής απέθανεν» !

 

Ο Albert Einstein – από την άλλη – ισχυρίζεται ότι για να λύσει κανείς ένα πρόβλημα πρέπει να ανεβεί ένα επίπεδο παραπάνω από το επίπεδο σκέψης στο οποίο δημιουργήθηκε το πρόβλημα.

«Το ταλέντο είναι σαν το σκοπευτή που χτυπάει ένα στόχο, τον οποίο οι άλλοι δεν μπορούν να πετύχουν. Η μεγαλοφυΐα είναι σαν τον σκοπευτή που χτυπάει ένα στόχο, τον οποίο οι άλλοι δεν μπορούν καν να δουν.» Αυτό υποστηρίζει ο Σοπενάουερ.

Και ο Irvin D. Yalom, που έκανε βιβλίο την μετά θάνατον … θεραπεία του ιδιόρρυθμου Γερμανού φιλόσοφου, επισημαίνει : «Οι μεγαλοφυΐες όχι μόνο υποχρεούνται να χρησιμοποιούν τα χάρισμά τους για την ανθρωπότητα, αλλά, επειδή προορίζονται να αφοσιωθούν ολοκληρωτικά στην πραγματοποίηση της αποστολής τους, αναγκάζονται να αντιπαρέλθουν τις πολλές ικανοποιήσεις (οικογένεια, φίλους, σπιτικό, συσσώρευση πλούτου) που είναι διαθέσιμες στους άλλους ανθρώπους.»

Είναι γνωστό ότι ο αξέχαστος Μάρκος Κυνηγός είχε ασχοληθεί ιδιαίτερα με τα προικισμένα παιδιά, επισημαίνοντας και τα εμπόδια που συναντούν στο σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα. Και βέβαια τα σημερινά προικισμένα παιδιά είναι οι μεγαλοφυΐες του αύριο. Αυτοί που θα λύσουν τις δύσκολες ασκήσεις.

 

Κάπως έτσι καταλήγει κανείς στο … μνημειώδες ερώτημα που διατυπώθηκε από σκηνής στο χώρο αυτής της διάλεξης : «οπότενες τι κάνουμε ;». Ήταν 2004 και το έργο που ανεβάζαμε, ως Θεατρικό Εργαστήρι του τότε Συλλόγου Γονέων του Κολλεγίου Ψυχικού, με τη συμμετοχή και εκπαιδευτικών και μαθητών, περιλάμβανε σκόρπια μικρά μονόπρακτα από σκίτσα του Αρκά, ενός χαρακτηριστικού εκπρόσωπου του Ελληνικού out of the box thinking.

Είχε προηγηθεί ένα χρόνο νωρίτερα το εναρκτήριο έργο του εξαετούς κύκλου μας με τον ίσως προφητικό τίτλο : «Ώρα Ελλάδος».

Όλα δείχνουν ότι πρέπει να επινοήσουμε λύσεις, καινοτόμες, επαναστατικές – με την δημιουργική έννοια –, πρωτοπόρες. Μόνο που θα πρέπει να βλέπουμε όχι μόνο το «δέντρο» ή μόνο το «δάσος», αλλά και τα δυο ταυτόχρονα και εστιάζοντας πότε στο ένα και πότε στο άλλο.

Αυτή η σφαιρική αντίληψη των πραγμάτων, η εποπτεία του όλου, είναι επίσης κάτι δύσκολο στην εποχή μας. Η υπερβολική εστίαση στις ειδικότητες, στην αποσπασματική γνώση, εμποδίζει τη θέαση όλης της «σκακιέρας», αυτό που οι Γερμανοί εμπνευστές της θεωρίας Gestalt διατυπώνουν κριτικά : «η θεωρία της μαθήσεως δι’ υποκαταστάσεως ήταν «ψυχολογία τούβλων και τσιμέντου», που στη διαδικασία της μαθήσεως προσθέτει το ένα κομμάτι πάνω στο άλλο, χωρίς ποτέ να έχει αντίληψη της όλης δομής».

Κατά τον Stokes «Ο όρος Gestalt σημαίνει «σχήμα» ή «μορφή». Το επιχείρημά τους είναι ότι η σημασία μιας καταστάσεως ή η μορφή των ερεθισμάτων ευρίσκεται στο σύνολο της μορφής, όχι στα χωρισμένα στοιχεία.»

 

Μ’ αυτά και μ’ αυτά καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η άσκηση είναι πολύ δύσκολη και ας πάμε σε κάποια ευκολότερη. Τέχνασμα της «τέχνης της πειθούς», ενός ακόμη καταπληκτικού και χρήσιμου βιβλίου Αμερικανικής προελεύσεως. Κάνουμε το πρόβλημα να φαίνεται αρχικά δύσκολο, ώστε μετά να φανεί … ευκολάκι !

Με δυο λόγια, σαν γονείς, έχουμε αφ’ ενός να φροντίζουμε εγκαίρως να είναι «το νερό στο αυλάκι» και αφ’ ετέρου να είμαστε έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να πάρουμε τα κατάλληλα μέτρα αποκατάστασης των ομαλών συνθηκών «ροής».

Αν είναι να ξε-αγχωθούμε λίγο, θα πρότεινα πρώτα ένα ακόμη κινέζικο «μη στεναχωριέσαι γι’ αυτά που γίνονται και γι’ αυτά που δεν γίνονται», αλλά, επειδή πιθανότατα δεν φθάνει, θα επιστράτευα τον τίτλο του βιβλίου ενός διαπρεπούς Γερμανού παιδαγωγού, του Bruno Bettelheim: «a good enough parent». «Ένας αρκούντως καλός γονιός» θα πρότεινα να το μεταφράσουμε. Τόσο απλό.

Σαν πατέρας τριών μαθητών αυτού του Σχολείου, και μετά από 19 ολόκληρα χρόνια εδώ γύρω, καταθέτω τη γνώμη μου.

 

2    Α.Α.Σ.Σ.Ε. : Το «χτύπημα των 5 σημείων»

Παίρνοντας θέση απέναντι σε ένα πρόβλημα το πρώτο πράγμα για τον καθένα μας είναι να διαλέξει αν θα το «καμαρώνει» ή αν θα «σηκώσει μανίκια» για να το λύσει. Ο … καμαρωτός είναι αυτός που «στολίζει» η λαϊκή σοφία μας : «όποιος δεν θέλει να ζυμώσει, δέκα μέρες κοσκινίζει».

Συνέχεια γκρινιάζει για τις ευθύνες των άλλων – ποτέ για τις δικές του. Φιλοσοφεί για τα εξ ορισμού άλυτα προβλήματα της ανθρωπότητας, επιλέγει τσιτάτα απογοητευμένων, καταδικάζει δίκην Κασσάνδρας ως εκ προοιμίου ατελέσφορες τις προσπάθειες των άλλων. Η δυστυχία πούλαγε πάντα, στις μέρες μας θησαυρίζει.

Σύμφωνα με το εξαίρετο βιβλίο «Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΟΥ ΔΕΛΦΙΝΙΟΥ – Αναδειχθείτε νικητές σε ένα χαοτικό κόσμο» των Lynch &. Kordis, οι έξι στοιχειώδεις λύσεις που υπαγορεύουν οι «κυπρίνοι» – τα ανθρωπάκια με άλλα λόγια – στον εαυτό τους είναι :

-         Μη συμμετέχετε στο παιχνίδι

-         Εμποδίστε τους άλλους να νικήσουν

-         Μην ολοκληρώνετε τίποτα

-         Καταστρέψτε το παιχνίδι

-         Υποκριθείτε τον καλό

-         Γίνετε πρόβλημα

Σήμερα ο κόσμος μας είναι καταφανώς γεμάτος με άτομα τέτοιας συμπεριφοράς. Αρκεί να προσπαθήσει να κάνει κάποιος κάτι καινούργιο για να δει επιβεβαιούμενο το «όταν κάποιος ξεχωρίζει από τους ομοίους του σηκώνεται ένα σύννεφο φθόνου» των Κινέζων.

Για όλους αυτούς – μεταφορικά μιλώντας – κάποιος άλτης που παίρνει φόρα να καταρρίψει το παγκόσμιο ρεκόρ στο ύψος θα αποτύχει. Σίγουρα. Το αποδεικνύει περίτρανα το αναμφισβήτητο γεγονός της αποτυχίας όλων των προηγούμενων !

Όποιοι είναι αποφασισμένοι – και μάλιστα σε αυτό το περιβάλλον – να βρουν διέξοδο στα «αδιέξοδα», θα πρότεινα να χρησιμοποιήσουν – μιλώντας μεταφορικά πάντα ! – τη συνταγή του εύστοχου πυροβολισμού που μας έμαθαν στο Πυροβολικό : Α.Α.Σ.Σ.Ε. Αναπνοή - Άνεση - Στήριξη - Σκόπευση - Εκπυρσοκρότηση.

 

Εν συντομία τί θα δούμε αντίστοιχα :

Αναπνοή : Τι κάνουμε με τα άμεσα επείγοντα προβλήματα ;

Άνεση : Προσέχοντας τον εαυτό μας.

Στήριξη : Παίρνοντας την υπόθεση επάνω μας.

Σκόπευση : Ατενίζοντας ρεαλιστικά το μέλλον.

Εκπυρσοκρότηση : Οδηγίες προς ναυτιλομένους

Ο όρος «χτύπημα των πέντε σημείων» είναι από αλλού. Είναι το χτύπημα με τα ακροδάχτυλα, επιδέξιο και θανατηφόρο, στο στήθος του αντιπάλου, που δίδαξε ο Pei Mei στην Beatrix του παρεξηγημένου κινηματογραφικού αριστουργήματος Kill Bill.

Μάλλον ο αριθμός 5 συνδέεται εμπειρικά με την αποτελεσματικότητα.

Θα δούμε ένα – ένα τα πέντε σημεία μας και μετά θα δούμε άλλες πέντε – τυχαίο ? – δεξιότητες, πραγματικά όπλα, που η χρησιμότητά τους διαπερνά και τα πέντε σημεία του «χτυπήματός» μας.

Επίσης θα δούμε και πέντε επιλογές αρχών ζωής, με σχόλια στους στοχαστές που διατύπωσαν τα αντίστοιχα αποφθέγματα.

Μιλώντας για τη διάλεξη θα ήθελα να ξεκαθαρίσω ότι δεν φιλοδοξεί να λύσει το πρόβλημα κανενός, παρά μόνο να δώσει χρήσιμες – ελπίζω ! – σκέψεις για να μπορέσει κανείς να βοηθηθεί να λύσει το πρόβλημά του. Στην καλύτερη περίπτωση θα χρησιμοποιήσει με δική του ευθύνη ότι χρήσιμο εντοπίσει. Αν κάποιος ψάχνει για τυφλοσούρτες, είναι σε λάθος διάλεξη !

 

2.1  Αναπνοή

Τα … περίφημα «άμεσα πιεστικά προβλήματα» πιέζουν σήμερα τους πάντες, ακόμη και αυτούς που δεν έχουν καν προβλήματα. Πρόκειται εμφανώς για πανδημία πανικού. Το βάρος από το τεράστιο δημόσιο χρέος, σε συνδυασμό με τα οξύτατα πολιτικά, κοινωνικά, υπαρξιακά και προσωπικά προβλήματα «κόβει την ανάσα».

Οι όποιοι ψύχραιμοι έχουν περιορισθεί αυτοβούλως στην αυτοπροστασία, μέχρι τα άμεσα συγγενικά πρόσωπα και την περιουσία τους. Ως εκεί. Ελάχιστες οι εξαιρέσεις. Ο φαύλος κύκλος της συρρίκνωσης καλά κρατεί.

Η κινέζικη σοφία υποδεικνύει : «Αν θέλεις να κόψεις γρηγορότερα τα δέντρα σου, ξόδεψε διπλάσιο χρόνο να ακονίσεις τα τσεκούρια σου». Απλό και αυταπόδεικτο, αλλά ποιος έχει διάθεση να «ακονίζει τσεκούρια» σήμερα ;

Ο πιθανότατα εφικτός στόχος είναι : Να τα προλαβαίνουμε όσο γίνεται γρηγορότερα. «Σπεύδε βραδέως» έλεγαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, αλλά δεν τους εκτιμούμε ιδιαίτερα για την συμβουλή …

Ένα πρώτο τέχνασμα για να τα προλαβαίνουμε είναι να καταγράφουμε τι ακριβώς προσπαθούμε να προλάβουμε. Ο πανικός είναι συναίσθημα φόβου, έντονο συναίσθημα φόβου, που προκαλείται από απροσδιόριστου μεγέθους πρόβλημα – απειλή, πίεση κ.λ.π.. Ο κίνδυνος «δεν προλαβαίνω» είναι άλλο και άλλο ο κίνδυνος «δεν προλαβαίνω να είμαι στις 6:30 στη διάλεξη».

Ο πρώτος δεν έχει απάντηση. Η απάντηση «θα προλάβεις» επιτείνει αδέξια τον πανικό. Ο δεύτερος μπορεί να έχει πολλές απαντήσεις. «Αφού δεν προλαβαίνω, μήπως να μην πάω ;», «Ας πάω στις 7:00», «Τι θα γίνει αν πάω ό,τι ώρα προλάβω ;» - τέτοια. Αυτές οι απαντήσεις δεν κάνουν για το «δεν προλαβαίνω». Ίσως κάνει ένα απλό «σίγουρα» !

Φυσικά τα «άμεσα πιεστικά προβλήματα» δεν είναι διαλέξεις ! Είναι ζητήματα απολύτως αναγκαία. Δεν υπάρχει στα περισσότερα η επιλογή της φυγής ή της αναβολής. Σε πολλά όμως υπάρχει κάποια ή κάποιες εναλλακτικές επιλογές.

Η γενική κατεύθυνση είναι η ικανοποίηση της ανάγκης με άλλο τρόπο. Έχουμε εγκλωβισθεί στους γνωστούς τρόπους ικανοποίησης αναγκών. Και έχει σημασία ποια είναι ακριβώς η ανάγκη. Ανάγκη δεν είναι π.χ. «να πάω στο γιατρό». Ανάγκη είναι «να γίνω καλά» ή ακόμη «να προσέξω να μην αρρωστήσω». Ανάγκη είναι η υγεία και όχι αναγκαστικά η μετάβαση στο ιατρείο ή στο νοσοκομείο.

Εννοείται ότι δεν συνιστάται να αποφύγει κανείς να πάει στο γιατρό, αν δεν βρει και μάλιστα εγκαίρως ικανοποιητική εναλλακτική λύση. Αλλά, πολλές φορές, ο γιατρός μας που μας ξέρει, μπορεί να μας βοηθήσει ακόμη και τηλεφωνικά. Αρκεί να του το επιτρέψουμε, αν πρώτα του το ζητήσουμε.

Η συνταγή κατά του πανικού είναι απλή : γράφουμε με χαρτί και στυλό. Όταν πρόκειται να ψάξουμε για out of the box λύσεις – δεν έχουν και πολλές ελπίδες πια οι άλλες αναζητήσεις – τότε χρειάζεται να ξέρουμε καλά τι γίνεται in the box. Δηλαδή γράφουμε καθημερινά τι είναι να κάνουμε και – κυρίως ! – τι κάναμε.

Να σημειώσω ότι, παρ’ ότι είμαστε παραδοσιακά ο λαός των «λύσεων εκτός ορίων» - γεμάτη η Ιστορία μας από τέτοια – δεν έχουμε κάποιον ακριβή δικό μας όρο για να μεταφράσουμε αυτό που … ανακάλυψαν άλλοι. Το “out of the box thinking” μεταφράζεται κατά λέξη «σκέψη έξω από το κουτί» και η καλύτερη προσέγγιση που έχω βρει είναι : έμπνευση.

Πάμε πάλι στα πρακτικά, τα καθημερινά ; Ένα πρόχειρο ημερολόγιο στο κομοδίνο που μας απορροφά για 5 λεπτά πριν κοιμηθούμε είναι μια καλή ιδέα. Σημειώνουμε, όπως θέλουμε, τι κάναμε μέσα στη μέρα.

Τις περισσότερες φορές χρειάζεται απλά να αποδεχθούμε την πιθανότητα να υπάρχει λύση έξω από τα καθιερωμένα για να επιτρέψουμε στον εαυτό μας την εναλλακτική σκέψη, την έμπνευση. Η βάση είναι στο σαφή διαχωρισμό της ανάγκης από τα μέσα ικανοποίησής της.

Κάπως έτσι βρίσκει κανείς έξυπνες λύσεις, κάνει γρηγορότερα τη δουλειά του, αποκαθηλώνει ή και μηδενίζει κονδύλια, είτε σε χρόνο είτε σε χρήμα. Και κάνουμε δώρο στον εαυτό μας κρίσιμες ανάσες που φροντίζουμε να τις «πανηγυρίσουμε» δεόντως.

Το σίγουρο είναι ότι γράφοντας τι κάναμε στη μέρα, πώς διαθέσαμε τις 24 ώρες της δηλαδή, μπορεί να διαπιστώσουμε ότι βρήκαμε χρόνο και διαθέσαμε για να δούμε π.χ. τις ειδήσεις. Ειδήσεις που κατά τα άλλα ενδεχομένως πιστεύουμε είτε ότι δεν έχουν σημασία είτε ότι τις ξέραμε από πριν είτε που τις θεωρούμε ψέματα. Την ίδια στιγμή δεν βρίσκουμε χρόνο για κάτι ενδιαφέρον και έκτακτο.

Αν έχουν δίκιο αυτοί που υποστηρίζουν ότι έχουν «μπει τα μυαλά μας σε ράγες» – λεπτομέρεια αν μας τα έβαλαν κάποιοι ή τα βάλαμε μόνοι μας – η δυσκολία είναι να εντάξουμε στο πρόγραμμα της ημέρας κάτι έκτακτο. Όποιο και αν είναι, όσο σημαντικό και να είναι. Σημαντικό για εμάς – το τονίζω !

 

2.2  Άνεση

Υποθέτουμε ότι η προσπάθεια στο προηγούμενο βήμα είχε κάποιες πρώτες επιτυχίες. Βρήκαμε δηλαδή λίγο χρόνο, προλάβαμε, προοδεύουμε. Αναπνεύσαμε. Αν μη τι άλλο, ξέρουμε καλά «τι μας γίνεται». Δεν είναι καθόλου λίγο. «Η αρχή είναι το ήμισυ του παντός», ως γνωστόν !

Καιρός να φροντίσουμε κάπως και τον εαυτό μας. Αν π.χ. «μας λείπει ύπνος», είναι απολύτως βέβαιο ότι δεν αποδίδουμε όσο θα μπορούσαμε, ότι δεν έχουμε τη διαύγεια πνεύματος που θα μας βοηθούσε να απλοποιούμε καταστάσεις, να αποφεύγουμε π.χ. προστριβές.

Όταν λέμε ύπνο εννοούμε αδιατάρακτο ύπνο. Ήσυχο. Χορταστικό. Αν το προσπαθήσει κανείς, πετυχαίνει αυτό που για τους γνωρίζοντες είναι εκ των ων ουκ άνευ : κοιμάται κανείς άνετα και ξυπνάει στην ώρα του χωρίς ξυπνητήρι. Γίνεται.

Αν – από την άλλη – επιτρέπουμε π.χ. σε ένα οποιοδήποτε κτύπημα του κινητού μας να μας ξυπνήσει, τότε ίσως θα πρέπει να σκεφθούμε τις επιπτώσεις στην ηρεμία μας, τις άμεσες χειροπιαστές συνέπειες στη ζωή μας. Και μετά να σκεφθούμε τι μπορεί – το τονίζω : μπορεί – να σημαίνει για εμάς το αναμφισβήτητο γεγονός ότι υπήρχε ζωή όχι μόνο πριν ανακαλυφθούν τα κινητά, αλλά ακόμη και πριν ανακαλυφθεί το ίδιο το τηλέφωνο.

 

Αν η αντίρρηση είναι στο πώς θα τα βγάλει κανείς πέρα στα δύσκολα χαλαρός, καλό είναι να σκεφθούμε ότι π.χ. οι 300 του Λεωνίδα πριν τη μάχη των Θερμοπυλών λούζονταν, χτενίζονταν, χαριεντίζονταν, ακόμη και κοντρίτσες στο παγκράτιο επέτρεπαν εις εαυτούς.

Και, βέβαια, ο αρχηγός τους, ακούγοντας την απειλή «τα βέλη μας θα κρύψουν τον ήλιο» πανηγύρισε «ο.κ. θα πολεμήσουμε υπό σκιάν» και λίγο αργότερα άρχισε τις … φλυαρίες :  ΜΟΛΩΝ ΛΑΒΕ !

«Εις το πλήθος των πανικόβλητων ο Σωκράτης είναι ο μόνος ψύχραιμος.» αναφέρει ο Ιωάννης Συκουτρής στην εισαγωγή του στο «Συμπόσιο», σχετικά με την κατάσταση πανικού σε κάποια άτακτη υποχώρηση των Αθηναϊκών στρατευμάτων . Ο επιφανής φιλόσοφος όχι μόνο ήταν παρών στη μάχη, ως απλός στρατιώτης, αλλά ήταν και υπόδειγμα.

 

Στις στοιχειώδεις και ανέξοδες φροντίδες του εαυτού θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε το περπάτημα. Δεν χρειάζεται να φθάσει κανείς με καρδιακό πρόβλημα στον καρδιολόγο για να εμπεδώσει ότι θα μπορούσε να τα είχε γλυτώσει όλα, αν φρόντιζε να περπατάει 1-2 χιλιόμετρα καθημερινά. Τι δικαιολογία μπορεί να βρει κανείς για να το αποφύγει ; Αρχίζοντας από σήμερα !

Πρακτικά : μήπως συμφέρει να κάνουμε το καθημερινό δρομολόγιο εργασίας πεζή ; Θα στοίχιζε κάτι ή μήπως δεν ξέρουμε καλά πόσο στοιχίζει μια μετακίνηση με Ι.Χ. για μία απόσταση ενός χιλιομέτρου συν το παρκάρισμα ; Ή, μήπως το να παρκάρουμε 500 μέτρα μακριά από τον προορισμό μας θα μας εξασφάλιζε άνετο παρκάρισμα συν μια ευχάριστη βόλτα ; Το κάνουμε ;

Και μήπως αν αρχίζαμε να κυκλοφορούμε περισσότερο με λεωφορεία και άλλα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς θα πηγαίναμε όλοι στον προορισμό μας πολύ γρηγορότερα και σε προβλέψιμο χρόνο ; Πόσο φθηνότερα – σε χρόνο και χρήμα – θα μας ερχόταν ;

Κατ’ αναλογία θα πρέπει να σκεφθεί, όποιος το αποφεύγει ή το τσιγκουνεύεται χωρίς σοβαρό λόγο, ότι το κολύμπι είναι όχι μόνο η καλύτερη σωματική άσκηση αλλά και μια πολύ καλή άσκηση του πνεύματος !

 

Εννοείται ότι η άνεση στη στάση των γονιών απέναντι στην καθημερινότητα έχει ιδιαίτερα σημαντικές ευεργετικές συνέπειες στην ψυχολογία των παιδιών, στα προβλήματα πειθαρχίας, στην επιμέλεια στις σχολικές υποχρεώσεις, στη στάση τους σε θέματα bulling – είτε ως θύτης είτε ως θύμα –, στην υγεία τους. Ίσως περισσότερο και από ότι στην ίδια τη ζωή των γονιών.

Υπάρχουν προβλήματα που ένας αγχωμένος γονιός τα προκαλεί, ενώ ένας άνετος τα λύνει με μια απλή κίνηση. Ο αγχωμένος γονιός αναζητά π.χ. λύσεις απολύτου ασφαλείας, που δεν υφίσταται καν σαν έννοια για τους νουνεχείς, ενώ ο άνετος σταθμίζει με συνοπτικούς υπολογισμούς costbenefit (κόστους – ωφελειών) το επιθυμητό επίπεδο ασφαλείας.

Ένας αγχωμένος γονιός «σπρώχνει» το παιδί του π.χ να πάρει proficiency στα Αγγλικά πριν την ηλικία στην οποία χρειάζεται να βρεθεί το παιδί για να έχει την ωριμότητα να απαντήσει άνετα στις ερωτήσεις κρίσεως. Τα Ελληνάκια παίρνουν διπλώματα Αγγλικής γλώσσας πολύ πριν από οποιαδήποτε άλλα παιδιά του πλανήτη. Ο λόγος ;

Πάντως ένας άνετος γονιός αρκείται στα μαθήματα Αγγλικών που περιλαμβάνει το σχολικό πρόγραμμα – ιδίως αν πρόκειται για το Κολλέγιο …

 

2.3  Στήριξη

Υποθέτοντας και πάλι ότι πάμε καλά μέχρι εδώ, ότι δηλαδή αναπνεύσαμε και είμαστε κάπως άνετα, πάμε στο βασικό, στον πυρήνα της προσπάθειάς μας : πώς θα πάρουμε την υπόθεση στα χέρια μας.

Είναι άλλο να είναι ή και απλώς να αισθάνεται κανείς έρμαιο των περιστάσεων, να «επιλέγει» συνεχώς αυτά που του επιβάλλονται ή που νοιώθει ότι του επιβάλλονται και άλλο να έχει την πεποίθηση ότι έχει τον τελευταίο λόγο στη ζωή του, έστω και για την επιλογή της υποταγής. Φαίνεται ίδιο, αλλά είναι «διαφορά τρίχας – τριχιάς».

Μιλώντας π.χ. κανείς περί υγείας καλό είναι να λάβει υπ’ όψιν του τη «φράση της Ιπποκρατικής Σχολής» υπ’ αριθμόν 12, όπως αναφέρεται στο πολύτιμο βιβλίο «Η δίαιτα στον Ιπποκράτη», Δαμιανός Τσεκουράκης, εκδόσεις Παπαζήση : «γιατρός των ασθενειών είναι η ικανότητα αυτοθεραπείας που ενυπάρχει στον κάθε άνθρωπο».

Ακόμη σαφέστερα η υπ’ αριθμόν 18 φράση : «Ο συνετός άνθρωπος πρέπει, αφού συνειδητοποιήσει ότι για τους ανθρώπους το μεγαλύτερο αγαθό είναι η υγεία, να είναι σε θέση να αντλεί ωφέλεια από τη δική του κρίση, σε περίπτωση που αρρωστήσει».

Το σχόλιο του Ι. Συκουτρή, πάλι στην εισαγωγή του στο «Συμπόσιο», είναι ακόμη πιο σαφές : «Η σχολαστική συμμόρφωση προς τις οδηγίες των γιατρών είναι το ανθυγιεινότερο των πραγμάτων, αφού καταστρέφει το μεγαλύτερο όπλο του οργανισμού εναντίον της νόσου : την πεποίθηση στη ζωτικότητα και το θάρρος της υγείας.»

Κάποιος που θα θεωρούσε αυτές τις αναφορές ως ανεπίκαιρες, θα πρέπει να σκεφθεί σοβαρά την σύσταση του σύγχρονου ιατρού – ακαδημαϊκού κ. Ευτυχίου Βορίδη : «στο γιατρό μόνο με φορείο». Φυσικά θα πρέπει να εστιάσουμε όχι στην κυριολεξία, αλλά στο μήνυμα.

Και κάποιος που απορεί για τις αναφορές σε θέματα υγείας σε μία διάλεξη για γονική φροντίδα παιδιών, ας λάβει υπ’ όψιν του τον τίτλο και μόνο ενός ακόμη εξαίρετου «παλιού» βιβλίου : «ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΜΑΘΑΙΝΟΥΝ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΖΟΥΝ», Dorothy Law Nolte & Rachel Harris

 

Κατ’ αναλογία προκύπτει το κρίσιμο ερώτημα : Ποιος έχει τον τελευταίο λόγο στην ανατροφή του παιδιού ;

Η απάντηση δεν είναι αφορισμός. Κάθε παιδί είναι διαφορετικό, σε διαφορετικό περιβάλλον, με διαφορετικές ανάγκες κ.λ.π. Και κάθε θέμα του συγκεκριμένου παιδιού είναι διαφορετικό, χώρια που το παιδί μεγαλώνει συνεχώς …

Η σύσταση του «παλιού» δάσκαλου, όσον αφορά εμάς τους γονείς, είναι : «να είσαστε πίσω από τις επιλογές τους» και λέει πολλά. Ανάλογα με το παιδί, την ηλικία του και το θέμα, το παιδί πρέπει να έχει τα μεγαλύτερα δυνατά περιθώρια επιλογών. Αλλά όχι περισσότερα, ούτε λιγότερα.

Για την ακρίβεια : ούτε πολύ περισσότερα, ούτε πολύ λιγότερα. Μέτρο και στο μέτρο.

Από την άλλη πλευρά την σφαιρική εικόνα που έχει ο γονιός για το παιδί του δεν την έχει κανείς. Δεν μπορεί να την έχει κανείς. Επομένως ο οιοσδήποτε εξωτερικός έλεγχος στην ζωή του παιδιού θα πρέπει να είναι υπό την τελική έγκριση του γονιού.

Φυσικά κάποιες περιστάσεις δικαιολογούν γονική απόφαση της μορφής «ό,τι πει ο γιατρός» π.χ. ή «ό,τι πει ο δάσκαλος», αλλά αυτό είναι εξαίρεση, όχι κανόνας. Έχει μεγάλη διαφορά.

Στις τυχόν μικρές αποτυχίες μας σε κάποια εύλογα ρίσκα που ενσυνείδητα πήραμε αξίζει να θυμόμαστε ένα ακόμα κινέζικο : «Να χάνεις ένα πρόβατο, αλλά να κερδίζεις ένα βόδι».

 

2.4  Σκόπευση

«Το κλειδί του θησαυρού είναι ο ίδιος ο θησαυρός» υποστηρίζει ο Τζων Μπαρθ στο διδακτικότατο μυθιστόρημά του «Η χίμαιρα».

«Αποφάσισε τι θέλεις να κάνεις και οι λύσεις θα φανερωθούν» - επιμένω στα κινέζικα.

Είναι προφανές, αλλά μόνο αν το σκεφθεί κανείς : άμα δεν βάλεις συγκεκριμένο στόχο είναι απίθανο να τον πετύχεις. Όχι αδύνατο, απίθανο.

Begin with the end on mind – ξεκίνα έχοντας στο νου σου το τέλος – συνιστά ένα εγχειρίδιο ευρείας κατανάλωσης για αμερικανάκια (“7 TIPS FOR HIGHLY EFFECTIVE TEENS”) που έπεσε κάποτε τυχαία στα χέρια μου.

Παίρνοντας, λοιπόν, κανείς «θέση βολής» χρειάζεται επαρκώς ξεκάθαρες απαντήσεις στις εξής ερωτήσεις :

  1. Ποιος είναι ο στόχος ;
  2. Ποιος θα τον πετύχει ;
  3. Πώς θα τον πετύχει ;
  4. Πότε θα τον πετύχει ;
  5. Πού βρίσκεται τώρα ;
  6. Τι θα γίνει αν τον πετύχει ;
  7. Τι θα γίνει αν δεν τον πετύχει ;

Αποδεχόμενοι ότι ζούμε σε ένα χαοτικό κόσμο και σκοπεύοντας να αξιοποιήσουμε τη συνταγή «αναδειχθείτε νικητές σε ένα χαοτικό κόσμο» θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι για το απρόβλεπτο. Γι’ αυτό οι απαντήσεις στα 7 ως άνω ερωτήματα χρειάζεται να είναι απλώς επαρκείς για το σχεδιασμό μας.

Τέλειος σχεδιασμός μπορεί να υπάρξει μόνο στα παιχνίδια π.χ. στο σκάκι. Στον πραγματικό κόσμο απόλυτος σχεδιασμός υπάρχει μόνο στα κεφάλια των αδαών, αυτών που δεν έχουν υλοποιήσει ποτέ τους ένα σχέδιο, που δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν ρεαλιστικά τη διαφορά λόγων και έργων, αυτών που δεν μπορούν καν να κατανοήσουν την έννοια «ενδεχόμενο».

Το σίγουρο είναι ότι ο σχεδιασμός δεν μπορεί να περιλαμβάνει «λήψη του ζητουμένου», πρέπει να είναι – κατά το δυνατόν ! – αντικειμενικός.

Μία Τούρκικη διδακτική ιστορία αναφέρει ότι κάποιος αγάς γύρισε και είπε στο γιουσουφάκι του «φέτος θα έχουμε ωραία σύκα !». Και στην ερώτηση «γιατί αγά μου θα έχουμε ωραία σύκα ;» απάντησε … ευθέως : «γιατί μ’ αρέσουν μπίρο μ’ !» …

 

Σαν γονείς χρειάζεται να αφήνουμε τα παιδιά μας να επιδιώκουν ακόμη και κάποιους άπιαστους στόχους. Το μάθημα «τι είναι άπιαστος στόχος» δεν ενδείκνυται για προφορική παράδοση.

Αν είναι κανείς να αποτρέψει ένα παιδί από ένα στόχο μπορεί αντί για διδαχές «δεν μπορείς» και τα παρόμοια, να οδηγήσει το παιδί στο ποθούμενο συμπέρασμα ρωτώντας κάτι σαν : «Πώς θα το καταφέρεις ;». Είναι μια καλή αρχή, αρκεί να μην εμπεριέχει μη λεκτικό μήνυμα ότι συμμετέχουμε προκατειλημμένοι στη συζήτηση.

Αν ρωτάμε ειλικρινά, ακόμη καλύτερα !

 

2.5  Εκπυρσοκρότηση

Έχοντας περάσει επαρκώς τα 4 προηγούμενα σημεία είμαστε «ενώπιοι ενωπίοις» με το ψυχρό ερώτημα : Έχουμε σκοπό να «πατήσουμε την σκανδάλη» ή ψάχνουμε για δικαιολογίες ; Και ο ισχυρισμός μιας καλής μου φίλης «είμαστε ο λαός της δικαιολογίας» δείχνει αυταπόδεικτος.

Γενικά είναι γνωστή η τακτική της στρουθοκαμήλου : προ του εχθρού αμύνεται κρύβοντας το κεφάλι της στην άμμο ! Η τακτική της φυγής από την πραγματικότητα.

Λιγότερο γνωστό είναι αυτό που κάνει η αντιλόπη, ενώ τρέχει με κάπου 100 χλμ/ώρα, καθώς την κυνηγάει ο φυσικός της εχθρός ο κυναίλουρος – πιο γνωστός ως τσιτατ. Αισθάνεται ότι όπου να ‘ναι θα την πιάσει, πέφτει κάτω, ρίχνει τους σφυγμούς της στο μηδέν σχεδόν και κάνει την ψόφια. Αποτέλεσμα ; Ο κυναίλουρος την περνάει για ψόφια και φεύγει. Μετά από λίγο η αντιλόπη ξυπνάει, «τινάζει το μαλλί» και συνεχίζει !

Είναι η κατάσταση «παγώματος» προ της συντριπτικής απειλής και της συνεπαγόμενης αίσθησης ανημπόριας. Η μάχη, η φυγή και το πάγωμα είναι τα τρία F (Fight, Fly, Freeze) της θεωρίας Levine από το πρωτοποριακό βιβλίο «Το ξύπνημα της τίγρης».

Με λίγα λόγια ο διαπρεπής Αμερικανός επιστήμονας υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι σχηματικά πάνω η λογική, στη μέση το συναίσθημα και κάτω ένστικτα. Κάτω από όλα υπάρχει η εκάστοτε επιλογή ενός από τα τρία F.

Πολύ απλά, δεν γίνεται να «εκπυρσοκροτήσει», κάποιος που δεν είναι στην κατάσταση της βασικής επιλογής Fight, την ώρα της μάχης. Και δεν είναι καθόλου απλό να την αποκτήσει. Οποιαδήποτε συμβατική απόπειρα λεκτικής πειθούς είναι καταδικασμένη σε αποτυχία.

Επίσης κάποιος που είναι σε θέση Fly ή Freeze δεν αντέχει σκέψεις μάχης ούτε – ο δεύτερος – θετικά συναισθήματα.

Είναι απολύτως βέβαιο ότι αυτή η θεωρία εξηγεί πολλά …

 

Αν είναι να εξαντλήσει κανείς τις όποιες κατά περίπτωση δυνατότητες λεκτικής πειθούς, θα μπορούσε να επιστρατεύσει πάλι την Κινέζικη σοφία από τις εκδόσεις Οδυσσέας : «Δεν θα φθάσεις πουθενά, αν δεν φύγεις από την ακτή».

Οι αποφασισμένοι για «μάχη» θα βρουν ακόμη πιο χρήσιμα δύο ακόμη δείγματα του Κινέζικου ρεαλισμού : «Περίμενε πολύ, χτύπα γρήγορα» και «Το βέλος που έφυγε δεν ξαναγυρίζει».

Και, όποιος προτιμά Ελληνικά, ενώ παραμένει σε φιλοσοφικές απεραντολογίες και ευχολόγια, ας δοκιμάσει να αντιτάξει επιχειρήματα στην απόλυτη διαπίστωση του Ηράκλειτου : «Πόλεμος πατήρ πάντων». Άρα και της ειρήνης σχολιάζω.

 

3    Πέντε δεξιότητες

3.1  Πώς κατανοούμε

Ειλικρινά δεν ξέρω πόσοι συμφωνούν σήμερα έμπρακτα με τον παλιό … κανόνα : «οι εξαιρέσεις τονίζουν τον κανόνα». Αν το δούμε ανάποδα, προτείνω την εξής ισοδύναμη διατύπωση : «Ο κανόνας είναι εργαλείο για τη σκέψη, όχι η ίδια η σκέψη».

Δεν φθάνει ένα copy / paste σε ένα κανόνα για να λύσει κανείς το πρόβλημά του. Πολλές φορές μάλιστα χρησιμοποιείται ένας κανόνας χωρίς καν να ελέγχονται οι ρητές προϋποθέσεις ισχύος του.

Ακόμη χειρότερα διαπιστώνει κανείς έκπληκτος ότι εγκαταλείπονται κανόνες με εξαιρετική χρησιμότητα και αποτελεσματικότητα, όπως ο – γνωστός ; – Νόμος του Thorndike.

«Ο Thorndike ορίζει στον νόμο του αποτελέσματος ότι η συμπεριφορά που ακολουθείται από ανταμοιβή ή επιτυχία τείνει να επαναλαμβάνεται, ενώ η συμπεριφορά που δεν αμείβεται τείνει να εξαφανισθεί. Βασιζόμενος σε νεότερες έρευνες κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η τιμωρία είναι λιγότερο αποτελεσματική στη διαδικασία της μαθήσεως. (…) Οι έρευνες δείχνουν ότι η μάθηση εξαρτάται βασικά από τη δημιουργία συνδέσμων.» αναφέρει ο Stokes.

Άρα δημιουργούμε συνδέσμους συμπεριφορών με ανταμοιβές, ανταμείβουμε την σωστή συμπεριφορά, αγνοούμε την ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τιμωρούμε εντελώς επικουρικά και όσο γίνεται αραιότερα. Κάνουμε κάτι τέτοιο σήμερα ; Και αν όχι, γιατί ;

Και η αμοιβή και η μη αμοιβή είναι πολύ πιο αποτελεσματικές με μη λεκτικά σήματα. Έμπρακτα, συμβολικά, υπονοούμενα. Ο έπαινος π.χ. που λέμε με καμάρι σε κάποιον τρίτο και που απλώς τον «παίρνει το αυτί» του παιδιού μας την ώρα που παίζει αμέριμνο είναι πολύ αποτελεσματικός.

Αν το παιδί συνδέσει την επιτυχημένη προσπάθεια με ένα μεγάλο χατίρι, ενώ την απλή προσπάθεια με ένα μικρό χατίρι, θα μάθει και να προσπαθεί αλλά και να επιτυγχάνει. Αν όμως συνδέσει μια αποτυχία με μια – καλοπροαίρετη ! – αγκαλιά, θα έχει υποσυνείδητα κίνητρο να αποτύχει. Μία απλή ερώτηση ενδιαφέροντος “is that your best ?”, που προτείνει η Starr Cline, (είναι αυτό το καλύτερό σου ;) είναι αλλιώς.

Σίγουρα, όταν έχει να κάνει κανείς με παιδιά, θα πρέπει να έχει κατά νου ότι η άρνηση, είτε ως απλό «όχι» είτε ως άρνηση αποδοχής της πραγματικότητας, είναι το φυσιολογικότερο πράγμα του κόσμου. Και ο χειρισμός της θέλει όχι ισχύ αλλά τρόπο. Ο Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ επισημαίνει αφοπλιστικά : «Η αδέξια δύναμη σπάζει το κλειδί και χρησιμοποιεί το σκεπάρνι».

 

Αν εκπλήσσεται κανείς με το πώς τόσα χρήσιμα και απλά εργαλεία έχουν παραπέσει – αν έχω δίκιο φυσικά ! – θα χρειασθεί να αξιολογήσει κάποια εδραία λήμματα από την επιστήμη της νευρολογίας.

Το πρώτο πρόβλημα είναι η εξοικείωση. Κάποια λάθη έχουν καθιερωθεί ως σωστά και δεν το παίρνουμε καθόλου χαμπάρι. Είναι το φαινόμενο του αεροδρομίου, όπου ο κάτοικος της περιοχής γρήγορα συνηθίζει το θόρυβο του αεροπλάνου και δεν αντιλαμβάνεται καν τον εκκωφαντικό – για τους μη εξοικειωμένους – θόρυβο.

Ένας διαπρεπής επιστήμονας νευρολόγος, ο Β.Σ. Ραματσάντραν, συγγραφέας του απίστευτου βιβλίου «Φαντάσματα στον εγκέφαλο : εξερευνώντας τα μυστήρια του νου», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, διατυπώνει το εξής :

«Η σύγχρονη φιλοσοφία συνίσταται στο να ξεκλειδώσει, να ξεθάψει και να αναιρέσει ό,τι έχει ήδη ειπωθεί.»

Κάποιος που έχει τη διάθεση και το χρόνο να δει βαθειά τα προβλήματα του σήμερα, ιδίως αν συμφωνεί με όσους υποστηρίζουν το «όλα είναι στο μυαλό», αξίζει να προσέξει ιδιαίτερα τις αναφορές του στις αλλόκοτες μορφές που μπορεί να πάρει η «άρνηση αποδοχής της πραγματικότητας», καθώς και την «καταστροφική αντίδραση» με την «κατάρρευση του εγώ» που αναπόφευκτα ακολουθεί, όταν η πραγματικότητα πια δεν σηκώνει κουβέντα.

Κάποιος που απαντά στο απλό δίλημμα «αλήθειες ή δικαιολογίες ;» με ένα ξερό «αλήθειες !», ψάχνει για την «άκρη της κλωστής» που υποδεικνύει ένα πανέμορφα μελοποιημένο και βαθυστόχαστο ποίημα του Νίκου Γκάτσου.

Βρίσκοντας τον «πυρήνα του προβλήματος» ανακαλύπτουμε έκπληκτοι ότι όλα μπαίνουν στη θέση τους, οι ερμηνείες προκύπτουν αβίαστα, το «δέον γενέσθαι» είναι ξεκάθαρο.

Μάλιστα η εκ βάθρων αναδόμηση της εικόνας και της άποψης για το υπ’ όψιν θέμα, για τον εαυτό μας, για το παιδί μας και τα προβλήματά του, για τον κόσμο τελικά, έχει μία ερωτική χροιά. «Σε αυτό της ζωής το στάδιο, παρά οπουδήποτε αλλού, αξίζει του ανθρώπου η ζωή, με την θέα του κάλλους του απολύτου» ισχυρίζεται η Διοτίμα στο «Συμπόσιο» για κάτι παρόμοιο.

Ο Σκοτ Πεκ στο συναρπαστικό βιβλίο του «Ο ΔΡΟΜΟΣ Ο ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΤΑΞΙΔΕΜΕΝΟΣ» το αποκαλεί «αναθεώρηση του χάρτη» μας και, σαν ειδικός, υποδεικνύει : «Εφόσον οι ψυχικά υγιείς άνθρωποι πρέπει να αναπτύσσονται, και εφόσον η παραίτηση ή η απώλεια του παλιού εαυτού είναι αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας για ψυχική και πνευματική ανάπτυξη, η κατάθλιψη είναι ένα φυσιολογικό και βασικά υγιές φαινόμενο.»

 

Η βαθειά κατανόηση, τόσο του εαυτού μας όσο και του κόσμου, δίνει εδραία βάση για αληθινή ενσυναίσθηση του άλλου. Ο Daniel Goleman στο πρωτοποριακό βιβλίο του «ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ» την ορίζει σαν την «ευχέρεια να γνωρίζουμε τα συναισθήματα του άλλου». Απλούστερα – ίσως – θα μπορούσαμε να το εξηγήσουμε σαν την δυνατότητα να βλέπουμε με τα μάτια του άλλου.

Μια τέτοια κατανόηση καταλήγει ως μονόδρομος στην από θέση ισχύος συγχώρεση. «Ο αδύναμος δεν μπορεί ποτέ να συγχωρήσει. Η συγχώρεση είναι το χαρακτηριστικό του ισχυρού.» τονίζει ο Μαχάτμα Γκάντι.

 

Μιλώντας πάλι ως γονείς, εκεί που χρειάζεται – κατά τη γνώμη μου ! – να εξαντλήσουμε την κατανόησή μας είναι στα παιδιά με το σύνδρομο διάσπασης προσοχής και υπερκινητικότητας, το κωδικοποιημένο ως ADD (Attention Deficit Disorder).

Οι Don & Jeanne Elium στο εξαιρετικά χρήσιμο βιβλίο τουςRAISING A SON” (μεγαλώνοντας ένα γιο) αναφέρουν σχετικά με τη ρίζα του προβλήματος αυτών των παιδιών : The orbital-frontal cortex of the brain that we will call the “executive sorter”, does not have the biochemistry available to do its job at normal level.” Ο φλοιός του εμπρόσθιου μετωπιαίου λοβού του εγκεφάλου, που τον λέμε «ταξινομητή δραστηριοτήτων», δεν έχει την βιοχημική δυνατότητα να κάνει σωστά τη δουλειά του.

Για τον «υπεύθυνο» του συγκεκριμένου προβλήματος, αλλιώς και prioritizer, αναφέρουν : “The presence of the orbital-frontal cortex is what distinguishes humans from other animals. Our ability to (1) separate thoughts from feelings, (2) inhibit (αναστέλλω) our reactions, (3) think of a plan, and then (4) act in line with our long-range goals makes us distinctly human.”.

«Η παρουσία του ταξινομητή δραστηριοτήτων είναι αυτό που μας διαχωρίζει από τα ζώα. Η ικανότητά μας (1) να διαχωρίζουμε τις σκέψεις από τα συναισθήματα, (2) να αναστέλλουμε αντιδράσεις μας, (3) να σκεπτόμαστε ένα πλάνο, και μετά (4) να δρομολογούμε δραστηριότητες σε μακρόπνοους στόχους μας ξεχωρίζει ως ανθρώπους.»

 

Αν προσχωρήσει κανείς στην άποψη του βιοχημικού προβλήματος, θα πρέπει τουλάχιστον να αρχίσει να σκέπτεται λίγο περισσότερο το τι θα πει και τι θα κάνει όταν το υπερκινητικό παιδί εκδηλώνει το πρόβλημά του. Είναι φανερό ότι στην περίπτωση αυτή οι νουθεσίες είναι εκ των προτέρων καταδικασμένες σε αποτυχία.

Ως γονιός – το τονίζω ! – καταθέτω απλά τον προβληματισμό μου και περιμένω από την επιστημονική κοινότητα να τον αξιολογήσει και να τον προχωρήσει, αν αξίζει.

Θεωρώ ότι, πριν σηκώσουμε ψηλά τα χέρια μπροστά στο βιοχημικό πρόβλημα, θα πρέπει να δοκιμάσουμε – αν δεν έχει ήδη γίνει καλά – όχι να νουθετήσουμε, αλλά να εκπαιδεύσουμε με παιδαγωγικές μεθόδους το υπερκινητικό παιδί.

Αυτά τα παιδιά είναι συνήθως ευφυή και είναι λογικό και αναμενόμενο να μην τα καλύπτει το Προκρούστειας λογικής παιδαγωγικό μας σύστημα. Ο χαρακτηρισμός προέρχεται από το ίδιο βιβλίο του ζεύγους Elliott.

Τι θα γινόταν αν εξαντλούσαμε τις παιδαγωγικές μεθόδους μας, διαμορφώνοντας ένα προσαρμοσμένο στο παιδί «πρότυπο μαθήσεως», το οποίο θα είχε ειδικό στόχο να το διδάξει πώς θα βάζει προτεραιότητες ; Ας βάλει πρώτα τις δικές του προτεραιότητες σε τάξη και μετά βλέπουμε πώς θα το μάθουμε να μαζεύει το δωμάτιό του π.χ.

Να σημειώσω ότι, παρ’ ότι έχω μελετήσει πολλά σχετικά βιβλία, δεν έχω βρει πουθενά ένα κάποιο πρότυπο, ή έστω κάποιες ιδέες, για το πώς θα ήταν καλύτερα να λειτουργεί ο prioritizer για κάποιον με πολλαπλά ενδιαφέροντα και ασχολίες. Και τα παιδιά με ADD αυτό ακριβώς είναι.

Αν μη τι άλλο, θα μπορούσαν να υπάρχουν στη βιβλιογραφία οι λύσεις που έδωσαν στον εαυτό τους διάφοροι επιτυχημένοι πολυάσχολοι. Πώς οργάνωναν το χρόνο τους δηλαδή. Δεν γίνεται ένας πολυάσχολος να τα κάνει ένα – ένα.

Επίσης, δεδομένης της εμφανούς συμπεριφοράς «άρνησης» του υπερκινητικού παιδιού, θα άξιζε τουλάχιστον να δοκιμασθούν τεχνικές στη λογική του «πάσσαλος πασσάλω εκκρούεται» των αρχαίων προγόνων μας, όπως αναφέρεται παρακάτω

Θα πω εδώ μόνο ότι πρόκειται για μεταφορά της γνωστής μαστοριάς : όταν ένας πάσσαλος δεν βγαίνει με τίποτα, μπήγουμε έναν άλλον πάσσαλο ακριβώς δίπλα και βγαίνουν και οι δύο πανεύκολα.

 

3.2  Πως επικοινωνούμε

Για να μάθει να επικοινωνεί καλά κανείς – αν δεν ξέρει φυσικά ! – χρειάζεται να αντιληφθεί το αυτονόητο : κάτι που είπαμε δεν σημαίνει ότι ακούστηκε, πόσο μάλλον ότι έγινε κατανοητό.

Κάποιος που έχει την πρωτοβουλία της επικοινωνίας θα πρέπει να λαμβάνει σοβαρά υπ’ όψιν του τις συστάσεις των μαιτρ του είδους, όπως π.χ. του γνωστού δημοσιογράφου και συγγραφέα του λίαν κατατοπιστικού βιβλίου «ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΣΩΣΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ».

Ο Larry King συναρπάζει τους τηλεθεατές αλλά και τους συνομιλητές του με απλές συνταγές : προσεκτική ακοή, ενδιαφέρον, διευκρινιστικές ερωτήσεις. Ιδιαίτερα αξίζει να αξιολογήσει κανείς τη συνταγή του Henry Kissinger που παραθέτει : «εσείς τι γνώμη έχετε ;». «Ξαφνικά ο συνεσταλμένος βρίσκεται μέσα στη συζήτηση» υποστηρίζει ο … αντιγραφέας.

Με την ευκαιρία ας σκεφθούμε πόσες σοφές κουβέντες έχουμε αγνοήσει από την – ακόμη και δικαιολογημένη ! – κακή γνώμη μας για αυτόν που την πρόφερε πρώτος. Ο Peter Ustinoff  έχει γράψει ολόκληρο – απολαυστικό ! – βιβλίο με τον πηχυαίο τίτλο «Προσοχή προκαταλήψεις !», αλλά δεν νομίζω να «έφυγε» ήσυχος ως προς τον στόχο του να μας συγκινήσει περί τούτου …

 

Κατά τα άλλα, επειδή επικοινωνία δεν είναι μόνο οι συζητήσεις, όταν θέλουμε να θέσουμε άλλους προ των ευθυνών τους, καλό είναι να αξιοποιούμε συνετά κάποιο απλό σύστημα του Ελληνικού Στρατού, που έχω αποκαλέσει «δόγμα Παττακού».

Έπινα μια μέρα καφέ με τον παλιό Αρχηγό της Πυροσβεστικής κ. Παναγιώτη Φούρλα και μου διηγήθηκε τα της τελετής θεμελίου λίθου ενός γεφυριού στην ιδιαίτερη πατρίδα του τη Λαμία. Με το περίφημο μυστρί του στο χέρι ο γραφικός δικτάτορας φώναξε τον κατασκευαστή του έργου και τον προειδοποίησε : «Θα ξανάρθω στα εγκαίνια. Θα είσαι εσύ κάτω από το γεφύρι και θα περνάνε από πάνω τα τανκς» !

Ο συνομιλητής μου με πληροφόρησε ότι το συγκεκριμένο ήταν το μόνο γεφύρι της περιοχής που άντεξε σε προ ετών πλημμύρα του Σπερχειού !

Προφανώς είναι αποτελεσματικό να ξέρει ο καθένας ότι πρόκειται να επωμισθεί αυτομάτως τις συνέπειες των λαθών του. Απλό.

Με την απλή λογική μπορεί κανείς να αντιληφθεί τι σημαίνει το ότι ένας δικτάτορας απέφυγε την πεπατημένη της προστακτικής. Η προστακτική είναι ένα όπλο που ακυρώνουμε καθημερινά με την υπερβολική χρήση. Κανονικά είναι το έσχατο μέσο, όταν δεν υπάρχει κανένα άλλο.

 

3.3  Πώς αποφασίζουμε

Αν κάποιος θέλει να καθιερώσει μία ισχυρή συνήθεια αυτοελέγχου και αυτοαξιολόγησης, θα πρέπει σίγουρα να βάλει σύστημα στο προσωπικό του decision making, τον τρόπο δηλαδή που παίρνει αποφάσεις. Φυσικά υπάρχουν μικρές και μεγάλες αποφάσεις, αλλά, όταν συνηθίσει κανείς να παίρνει σοβαρά τις μεγάλες αποφάσεις του, οι μικρές αποφάσεις δεν χρειάζονται καν σκέψη.

Η συνταγή είναι και πάλι το γράψιμο. Μία γραπτή απόφαση είναι εξ ορισμού λιγότερο αφηρημένη από μία προφορική ή ένα βουβό συλλογισμό. Επίσης δεν επιτρέπει στην εκ κατασκευής επιλεκτική μας μνήμη να στρογγυλέψει εκ των υστέρων τα τυχόν λάθη μας στην αιτιολόγησή της.

Μπορεί βέβαια να διαπιστώσει εύκολα κανείς ότι σήμερα δεν είναι και πολύ στη μόδα οι αιτιολογήσεις εν γένει. Σε σημείο που να είναι ένδειξη χαμηλής αυτοεκτίμησης το να αιτιολογεί κανείς μία άποψή του, μία απόφασή του κ.λ.π. Ακόμη χειρότερα θεωρείται συχνά πρόφαση : «κάτι κρύβει» διαβεβαιώνει εαυτόν ο κάθε καχύποπτος.

Αλλά «με ορίζοντα τον καθρέφτη μας» ίσως πρέπει να το σκεφθούμε αλλιώς. Αν η λήψη των αποφάσεων γενικά στην κοινωνία μας γίνεται λανθασμένα και δεν μπορούμε ίσως να το επηρεάσουμε, υπάρχει λόγος να παίρνουμε με λάθος τρόπο και τις δικές μας αποφάσεις ;

 

Για να μάθουμε να παίρνουμε σωστά αποφάσεις χρειάζεται προφανώς ένας σωστός τρόπος να απαντάμε στην απλή ερώτηση : Πώς αξιολογούμε a posteriori (εκ των υστέρων) μία απόφασή μας ;

Η πεπατημένη απάντηση είναι : «Εκ του αποτελέσματος». Πεπατημένη σε σημείο που κάποιος που ακούει την επισήμανση «λάθος !!!» αναρωτιέται αβίαστα «πώς αλλιώς ;».

Η αντιπρόταση είναι «με τον a posteriori έλεγχο του γραπτού συλλογισμού που μας οδήγησε στην απόφασή μας». Θεωρητικά θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι να αποδεχθούμε την αποτυχία μιας σωστής απόφασης.

Μια προσπάθεια που στηρίζεται από μία απόφασή μας μπορεί να αποτύχει από απρόβλεπτες συγκυρίες, από ρίσκα που αναγκαστικά παίρνουμε, από πραγματικές ασυνέπειες τρίτων κ.λ.π. Με αυτό το πνεύμα ελέγχουμε τον συλλογισμό μας.

Δεν είναι κακό να πάρουμε ιδέες από τον τρόπο που ένα δικαστήριο διαμορφώνει δικανική πεποίθηση.

Αρχίζει από το τσεκάρισμα της αρμοδιότητάς του – μήπως να τσεκάρουμε αν «μπαίνουμε σε ξένα χωράφια» ;

Συνεχίζει με ανασκόπηση του νομικού πλαισίου που οφείλει να κινηθεί – μήπως να συμμαζέψουμε τα περιθώρια των κινήσεών μας ;

Παρακάτω τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης – μήπως να τα καταγράψουμε, αφού κάνουμε και μία κάποια προσπάθεια αποφυγής πλάνης περί τα πράγματα ;

Αν χρειάζεται, διατάσσονται πραγματογνωμοσύνες ειδικών – μήπως να μαζεύαμε γνώμες ειδικών, φίλων κ.λ.π. Πάντα με μέτρο τη σημασία της απόφασης.

Ακολουθεί ο γραπτός επαγωγικός συλλογισμός, στον οποίο καταγράφονται και οι απόψεις της τυχόν μειοψηφίας – μήπως να γράψουμε τους διαδοχικούς συλλογισμούς μας, μην τυχόν και κάνουμε κανένα λογικό άλμα ; Και – γιατί όχι ; - να γράφαμε και μία εναλλακτική λύση που σκεπτόμαστε ;

Πιθανότατα θα χρειασθεί να κάνουμε και κάποιες προσωπικές εκτιμήσεις, προβλέψεις. Βάσει αυτών θα πάρουμε υπολογισμένα και τα όποια ρίσκα. Και μόνο η καταγραφή των εκτιμήσεων είναι μια πολύ καλή «κρησάρα» κατά της προχειρότητας.

Τέλος, στα δικαστήρια καταγράφεται η απόφαση και ανακοινώνεται σε αυτούς που οφείλουν να συμμορφωθούν – μήπως να γράψουμε καλά στο μυαλό μας «αποφάσισα αυτό». Πώς ; Γράφοντας την απόφασή μας !

Στα δικά μας θέματα καλό είναι να λάβουμε υπ’ όψιν μας τι λένε και τα συναισθήματά μας. Μία απόφαση που τα αγνοεί έχει τουλάχιστον ίδιες πιθανότητες λάθους με μια απόφασή μας που στηρίχθηκε μόνο στα συναισθήματά μας.

Μια και μαζεύουμε από παντού συνταγές, ας δούμε και μια συνταγή που είναι γνωστή ως  συνταγή Φλωράκη : «Να μιλήσει και το μαξιλάρι» ! Μαζεύουμε όλα τα στοιχεία που έχουμε να συνεκτιμήσουμε και κοιμόμαστε τον ύπνο του δικαίου !!!

Η εμπειρία λέει ότι ξυπνάμε με την απάντηση του υποσυνείδητού μας. Δεν είναι απαραίτητο να έχει ανοίξει η κατά S. Freud  «πύλη στο ασυνείδητο», τα όνειρα. Αρκούν αυτά που θα σκεφτόμαστε την ώρα που θα μας αφήσει από τις αγκάλες του ο Μορφέας. Η έμφαση είναι στο «αφήσει». Δεν δουλεύει το σύστημα όταν παρεμβάλλονται ξυπνητήρια, ενοχλητικοί κ.λ.π.

 

3.4  Πώς δημιουργούμε

Ένας δημιουργικός γονιός είναι τελείως αβίαστα καλός γονιός και ένα δημιουργικό παιδί είναι εξ ορισμού ένα παιδί που πάει καλά. Και οι δύο έχουν ένα αλάνθαστο δείγμα υγείας : κοιμούνται «σαν πουλάκι» και ξυπνάνε συνήθως με κέφι.

Αν στους ενήλικες χωράνε εξαιρέσεις (είναι αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη), ένα παιδί που ξυπνάει με κέφι για να πάει σχολείο, σίγουρα πάει καλά. Ας ρωτήσουμε και κάτι τους δασκάλους να μην νομίζουν ότι δεν ξέρουμε ότι κάνουν καλά τη δουλειά τους …

 

Για να φθάσει να δημιουργεί κάποιος πρέπει να μάθει πρώτα. Και μαθαίνουμε καλά με ένα απλό και βασικό σύστημα : «δοκιμή και πλάνη», όπου πλάνη είναι το γνωστό εργαλείο ξυλουργικής. Δοκιμάζουμε, διορθώνουμε, ξαναδοκιμάζουμε …Είναι το μυστικό της προόδου κάθε ανθρώπου που αισθάνεται μοναδικός. Τους άλλους δεν τους πειράζει να αντιγράφουν, να τρώνε έτοιμα, να κάνουν «ό,τι κάνουν όλοι».

«Kaizen σημαίνει συνεχής βελτίωση που αφορά εξίσου όλους, τόσο τους μάνατζερ όσο και τους εργαζόμενους» αναφέρεται στο βιβλίο «Οδηγός ιδεών διαχείρισης, The Economist», ιδανικό βοήθημα για «ψαγμένους».

«Το kaizen βασίζεται σε τρεις κύριες αρχές:

-         ότι οι ανθρώπινοι  πόροι αποτελούν το βασικότερο στοιχείο του ενεργητικού μιας εταιρείας·

-         ότι οι διαδικασίες πρέπει να εξελίσσονται με σταδιακή βελτίωση και όχι με ριζοσπαστικές αλλαγές· και

-         ότι η βελτίωση πρέπει να βασίζεται σε μια ποσοτική αξιολόγηση της απόδοσης των διαφόρων διαδικασιών.»

Είναι η απλή συνταγή για να αποφεύγει κανείς τις ριζοσπαστικές αλλαγές – για την ακρίβεια την ανάγκη για ριζοσπαστικές αλλαγές. Εστίαση στον ανθρώπινο παράγοντα, συνεχής διάθεση προόδου, ρεαλιστικός έλεγχος.

 

Η απόλυτη προσέγγιση στην δημιουργικότητα, τόσο ως υγιές ψυχολογικό φαινόμενο, όσο και ως διεργασία, περιέχεται στο μνημειώδες έργο της Starr Cline «WHAT WOULD HAPPEN IF I SAID YES ?». «Τι θα γινόταν αν έλεγα ΝΑΙ

“We all have within us a song that needs to be sung, a book that needs to be written, a picture to be painted, or a dance to be danced. The need to create is a healthy part of each and every one of us.”

«Όλοι έχουμε μέσα μας ένα τραγούδι που ζητά να τραγουδηθεί, ένα βιβλίο να γραφτεί, μία ζωγραφιά να ζωγραφισθεί ή ένα χορό να χορευτεί. Η ανάγκη να δημιουργούμε είναι ένα υγιές κομμάτι του εαυτού καθενός μας.»

“Creative expression can help resolve inner conflict, relieve tension, or, it can be the flower that blooms when one is self-actualized, marking the end of the civil war within.”

«Η έκφραση της δημιουργικότητας μπορεί να βοηθήσει κάποιον να λύσει εσωτερικές συγκρούσεις, να χαλαρώσει πιέσεις ή μπορεί να είναι το άνθος που αναδύεται όταν κάποιος αυτοενεργοποιείται, σηματοδοτώντας το τέλος του «πολέμου» μέσα του.»

Σε αυτόν τον ύμνο στη δημιουργικότητα αξίζει να επισημάνουμε την κρίσιμη λέξη και αναγκαία προϋπόθεση : self-actualized – αυτοενεργοποιείται.

“We have built a society that prides itself on conformity and stifles creativity.” «Έχουμε φτιάξει μία κοινωνία που υπερηφανεύεται για την τυποποίηση και στραγγαλίζει την δημιουργικότητα.» αποφαίνεται υπεύθυνα η Cline.

Η προειδοποίηση μετράει ήδη κάπου τρεις δεκαετίες. Καιρός να την ακούσουμε ;

 

Παρακάτω συνεχίζει αναφερόμενη στην εγκεφαλική διεργασία κάθε δημιουργικής δραστηριότητας :

RIGHT/LEFT BRAIN AND THE CREATIVE PROCESS – δεξιό / αριστερό ημισφαίριο εγκεφάλου και η διαδικασία δημιουργίας.

Το μοντέλο 4 βημάτων κατά Alex Osborn :

1.      Preparation : explore various aspects of the problem – left brain skills.

2.      Incubation : creator’s ideas mix with unconscious, pre-conscious and subconscious matter – right brain / then work on the project on a conscious level going back and forth between the two halves of the brain.

3.      Illumination : Suddenly the creator sees the solution to the problem. Illumination also involves the right half of the brain. Often the “aha” comes with no logical explanation and at an unexpected time.

4.      Verification : left brain.

 

Μεταφράζω τις σημειώσεις μου :

1.      Προετοιμασία : διερεύνηση διαφόρων απόψεων του προβλήματος – δεξιότητες του αριστερού ημισφαιρίου.

2.      Εκκόλαψη : οι ιδέες του δημιουργού ανακατεύονται με ασυνείδητό, προ-συνειδητό και υποσυνείδητο υλικό -  δεξιότητες του δεξιού ημισφαιρίου. Μετά επεξεργάζονται το πλάνο σε συνειδητό επίπεδο πηγαίνοντας μπρος – πίσω και στα δύο ημισφαίρια.

3.      Φωταγώγηση : ξαφνικά ο δημιουργός βλέπει τη λύση του προβλήματος, στο δεξιό ημισφαίριο. Συχνά το «αχά !» έρχεται χωρίς λογική εξήγηση και σε τελείως απρόσμενη στιγμή.

4.      Επιβεβαίωση : δεξιότητες του αριστερού ημισφαιρίου.

Η Starr Cline συμπεραίνει αυτό που πολλοί δεν θέλουν να καταλάβουν, κάποιοι από αυτούς εγκλωβιζόμενοι σε λεπτομέρειες σχετικά με την φυσιολογία του εγκεφάλου :

“So it is that both halves of the brain, working together, produce creative products. It is the ability to dip into the untapped right brain that has been especially ignored at home and school.”

«Συνεπώς είναι και τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου, συνεργαζόμενα, που παράγουν τα δημιουργήματα. Είναι η ικανότητά μας να αξιοποιούμε το ανεξερεύνητο δεξιό ημισφαίριο που έχει αγνοηθεί ιδιαίτερα στο σχολείο και στο σπίτι.»

Με άλλα λόγια, είναι προφανές ότι η κοινωνία μας, αχρηστεύοντας με την τυποποίηση τις δημιουργικές μας διαθέσεις και δεξιότητες, προκαλεί σοβαρές δυσλειτουργίες στην επικοινωνία των δύο εγκεφαλικών ημισφαιρίων μας.

Αποτέλεσμα ; Σε άλλους επικρατεί το αριστερό ημισφαίριο, με συνέπεια να ατροφεί χαρακτηριστικά η κριτική ικανότητα και σε άλλους επικρατεί το δεξιό, με συνέπεια να εγκλωβίζονται στην απραξία. Έχουμε το θάρρος να αντικρίσουμε αυτή την αλήθεια ; Αν όχι, πού θα καταλήξουμε ; Και, αν ναι, τί θα κάνουμε ;

Και – βέβαια ! – μαζί με την κριτική ικανότητα πάνε και οι ηθικές αναστολές …

 

3.5  Πώς δρούμε

Όρθιος είναι αυτός που σηκώθηκε περισσότερες φορές από όσες έπεσε. Όποιος στο ξεκίνημα μιας προσπάθειας φοβάται την πιθανότητα αποτυχίας είναι βέβαιο ότι δεν θα ξεκινήσει ποτέ. Έτσι δεν είναι ;

Άρα η δράση, για την ακρίβεια η δημιουργική δράση, προϋποθέτει ελεύθερη βούληση και θάρρος. Και αυτά ή τα έχει κάποιος ή δεν τα έχει. Ή, αν διαπιστώσει ότι δεν τα έχει, αποφασίζει να τα αποκτήσει ή να τα ξαναποκτήσει. Μόνος του σταθμίζει, με τον τρόπο που αυτός επιλέγει, αν θα προχωρήσει και σε τί.

Αυτό που αξίζει να ενισχύσουμε είναι η δεξιότητα δράσης. Και θα αναφερθώ σε δύο προχωρημένες θεωρίες : την θεωρία των multiple intelligences (πολλαπλές νοημοσύνες) κατά Gardner και την θεωρία Neurolinguishtic programming ή NLP (νευρογλωσσικός προγραμματισμός.).

 

Η θεωρία του Gardner υποστηρίζει πειστικά την ύπαρξη αρκετών ιδιαίτερων νοημοσυνών. Άλλοι είναι οπτικοί τύποι, άλλοι ακουστικοί κ.λ.π. Και ο καθένας μαθαίνει καλύτερα με αντίστοιχο ειδικό τρόπο.

Ένα πρώτο σχόλιο που μπορεί να γίνει είναι ότι, τουλάχιστον στην πρώτη της μορφή, η θεωρία αρκείτο σε μια θέαση και αξιοποίηση των νοημοσυνών του μαθητή, δεν προβληματίζεται για την ανάπτυξη των επί μέρους νοημοσυνών.

Το σίγουρο είναι ότι, όταν έχει σκοπό να δράσει κανείς στο σύγχρονο χαοτικό κόσμο μας, του είναι απαραίτητη η τελευταία αναφερόμενη νοημοσύνη : street smart. Με απλά λόγια είναι η αυτόματη ικανότητα προσανατολισμού σε ένα άγνωστο περιβάλλον.

Ισχυρίζομαι βασίμως ότι αυτή τουλάχιστον η νοημοσύνη είναι δυνατόν να αναπτυχθεί.

  

Ο NLP αναφέρεται – μεταξύ άλλων – στην εκπαίδευση του υποσυνειδήτου και την αποτελεσματική κινητοποίησή του στην επίτευξη στόχων.

Απορεί κανείς π.χ. πώς ένας μεγάλος τενίστας στέλνει το μπαλάκι εκεί που θέλει αποκρούοντας ένα σερβίς, ενώ η Φυσική διαβεβαιώνει ότι το μάτι του δεν έχει προλάβει καν να δει το μπαλάκι. Η απάντηση είναι ότι έχει περάσει τα τέσσερα στάδια εκπαίδευσης του ασυνειδήτου και ενεργεί αυτόματα.

Στο πρώτο στάδιο δεν γνωρίζει ότι δεν γνωρίζει ότι είναι δυνατόν να αποκρούσει. Ασυνείδητη άγνοια. Στο δεύτερο καταλαβαίνει ότι δεν γνωρίζει κάτι. Συνειδητή άγνοια. Στο τρίτο αρχίζει να αποκρούει «φιλικά» εκπαιδευτικά σερβίς που είναι ορατά. Συνειδητή γνώση. Στο τέταρτο τα μπαλάκια έρχονται όλο και πιο γρήγορα, αλλά ο τενίστας μπορεί πια και τα αποκρούει μηχανικά. Ασυνείδητη γνώση.

Αυτή, η ασυνείδητη γνώση μας, αποκαλύπτεται στον αιφνιδιασμό. Στον αιφνιδιασμό ο καθένας μας λέει την αλήθεια του, ακόμη και αν αυτή είναι ότι είναι ψεύτης ! Στον αιφνιδιασμό αποκαλύπτονται τα προσόντα του καθενός μας, οι γνώσεις του, οι δεξιότητές του, ο χαρακτήρας του.

Όταν είναι δημοφιλές να λειτουργούμε με το ένστικτο, η εύλογη ερώτηση είναι «με ποιο ένστικτο ;» …

Το σίγουρο είναι ότι, ακολουθώντας κανείς τη συνταγή του NLP, είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό να φέρνει νοερά τον εαυτό του να πανηγυρίζει που «έκοψε το νήμα» της προσπάθειάς του. Έτσι αυξάνονται θεαματικά οι πιθανότητες επιτυχούς κατάληξης του εγχειρήματος. Αρκεί να έχει επίγνωση των δυνατοτήτων του.

 

4    Πέντε αρχές

4.1  Ενάρετος άνθρωπος κατά Αριστοτέλη

«Ο ενάρετος άνθρωπος συνδυάζει το καλό, το συμφέρον και το ευχάριστο» σύμφωνα με τον θετικό αρχαίο φιλόσοφό μας.

Αναρωτιέται κανείς τι θα γινόταν αν αυτή η ιδέα απολάμβανε ευρύτερης αποδοχής. Η απενοχοποίηση του πλούτου, με την έννοια της κοινωνικής αποδοχής του πλουτισμού, εφ’ όσον υπηρετείται ταυτόχρονα το κοινωνικό καλό, θα έλυνε πολλά προβλήματα της σημερινής κοινωνίας.

Η έμφαση στο «ταυτόχρονα» αναφέρεται στη διάκριση του καλού στη ίδια την επιχειρηματική δράση από τα παιχνίδια δημοσίων σχέσεων.

Ίσως να αφορά αυτή την ιδέα η θέση του Βίκτωρος Ουγκώ «τίποτα δεν μπορεί να εμποδίσει μια ιδέα, όταν έχει έρθει η ώρα της». Και όλοι – στα λόγια τουλάχιστον ! – συμφωνούν στο ότι «η κρίση είναι ευκαιρία».

 

4.2  Σωστός άνθρωπος κατά Γκάντι

Τι δεν πρέπει να έχει ο σωστός άνθρωπος :

-         πλούτο χωρίς μόχθο,

-         πολιτική χωρίς αρχές,

-         απόλαυση χωρίς συναίσθημα,

-         γνώση χωρίς χαρακτήρα,

-         εμπορική δραστηριότητα χωρίς ήθος,

-         επιστήμη χωρίς ανθρωπιά,

-         λατρεία – αγάπη χωρίς θυσία.

Αρκεί κανείς να αναλογισθεί πόση γνώση «καταναλώνεται» στη σημερινή εποχή εις βάρος συνανθρώπων.

 

4.3  Μελετημένος άνθρωπος κατά Περίανδρο

«Μελέτη το παν» συνέστησε ο επί 45 χρόνια τύραννος της Κορίνθου, που την έφερε στο απόγειο της ακμής της ένα αιώνα πριν τον χρυσούν αιώνα της Αθήνας του Περικλή, κάπου 600 χρόνια προ Χριστού.

Ενδεικτικό της μελετητικής ισχύος του είναι το γεγονός ότι αναβάθμισε ευφυώς την ζεύξη του Ισθμού. Ήταν από το μακρυνό 1.200 π.Χ. του Σίσυφου το σύστημα των δύο λιμανιών : αναλαμβάναμε να μεταφέρουμε τα εμπορεύματα από το λιμάνι των Κεχρεών στο Σαρωνικό στο λιμάνι του Λεχαίου στον Κορινθιακό και το αντίθετο.

Τα διόδια, εμφανώς σε winwin λογική, στήριξαν την παρατεταμένη περίοδο ακμής της πόλης. Όλοι ξέρουμε ότι το δύσκολο δεν είναι να κάνεις λεφτά, αλλά να τα διατηρήσεις. Η σύγκριση με τη σχετικά πολύ πιο βραχύχρονη περίοδο ακμής της Αθήνας είναι καταλυτική.

Ο Περίανδρος, φωτισμένος ηγέτης και τύραννος – κατά άλλη έννοια από τη σημερινή, έφτιαξε τον Δίολκο. Ένα δρόμο καραβιών, στρωμένο με πέτρες – ογκολίθους, που σώζεται τμηματικά μέχρι σήμερα,. Έσερναν με δούλους τα καράβια από τον ένα κόλπο στον άλλο.

Σύμφωνα μάλιστα με τον ιστορικό μας Άγγελο Φουριώτη, του οποίου το κατά τη γνώμη μου ανεκτίμητης αξίας βιβλίο του «Κόρινθος : Από το Μύθο στην Ιστορία» κρατάω συμβολικά ανάποδα στο εξώφυλλο του πρώτου μου βιβλίου, είχε σχεδιάσει τη διάνοιξη διώρυγας αντίστοιχης με τη σημερινή.

Οι υψηλές διπλωματικές του σχέσεις με την Αίγυπτο είναι σίγουρο ότι του έδιναν τη δυνατότητα να πραγματοποιήσει ένα τέτοιων φαραωνικών διαστάσεων έργο. Σύμφωνα πάντα με το Φουριώτη τον σταμάτησε το ιερατείο στη … διαδικασία έγκρισης περιβαλλοντικών όρων ! Δεν επέτρεψε τέτοια επέμβαση στη Φύση.

Πάντως θα πρέπει να επισημάνουμε ότι ο ένας εκ των επτά σοφών της αρχαιότητας δικαίωσε το «δάσκαλε που δίδασκες …», καθώς σε μία ασυγχώρητη κίνησή του και για λόγους άμυνας απέναντι σε συνομωσίες που φοβόταν, κατάργησε το θεσμό που ήταν πυρήνας της κοινωνικής ευδαιμονίας της πόλης : τα ελεύθερα συσσίτια.

Παρεμπιπτόντως : όσοι ψάχνουν για λύσεις στα σύγχρονα οξυμμένα κοινωνικά προβλήματα εγκληματικότητας κ.λ.π. ας σκεφθούν πώς θα ήταν ο κόσμος μας αν κάναμε κάτι ανάλογο. Όχι αναγκαστικά ίδιο, ανάλογο.

 

4.4  Πολεμιστής άνθρωπος κατά Ηράκλειτο

«Πόλεμος πατήρ πάντων». Ένα αφοπλιστικής αλήθειας ρητό ενός χαρακτηριστικά ευφυούς και ταυτόχρονα αλλόκοτα αντικοινωνικού φιλοσόφου.

Ci vis pax para bellum – άμα θέλεις ειρήνη, ετοιμάσου για πόλεμο – είπαν πολλά χρόνια αργότερα οι Ρωμαίοι, ενώ εγκαθίδρυαν την πανίσχυρη Pax Romana.

Άρα και της ειρήνης πατέρας είναι ο πόλεμος, είτε ως σκέτος πόλεμος, είτε ως απειλή πολέμου (casus belli), είτε ως οικονομικός ή εμπορικός πόλεμος είτε ως ιδεολογική αντιπαράθεση ουσίας.

Μήπως, συνεπώς, να μάθουμε τα παιδιά μας να λύνουν - όσο γίνεται ! – τα προβλήματά τους μόνα τους και να αφήσουμε κατά μέρος τις προστατευτικές πρακτικές ;

 

4.5  «Πάσσαλος πασσάλω εκκρούεται»

Οι Κινέζοι, συμφωνώντας με τους αρχαίους μας προγόνους, συνιστούν :«Να προσθέτεις πάγο στο χιόνι».

Πρόκειται για εξαιρετικά αποτελεσματική συνταγή σε περιπτώσεις αρνητικής συμπεριφοράς. Και δεν είναι απαραίτητο να επικαλεστεί κανείς τα όποια επιτεύγματα της Ομοιοπαθητικής Ιατρικής, που έχει αντίστοιχη λογική.

Πόσο κουράγιο όμως έχει κανείς π.χ. απέναντι σε ένα παιδί που απειλεί να πηδήξει από το μπαλκόνι να πει απλά «πήδα !» ; Είναι βέβαιο ότι κανένα παιδί δεν σκοπεύει να το κάνει, αλλά τέτοια ρίσκα δεν είναι ούτε για τους πιο άνετους γονείς.

Όμως ένας απλός αγρότης στο χωριό μου είχε την εξής τυχαία εμπειρία : είχε πάει στο χτήμα με τον τότε 20 χρονο γιό του που κάποια στιγμή του είπε ότι θα λείψει παραπέρα για πέντε λεπτά. Υποψιασμένος ο φίλος μου του είπε ειλικρινά «πάρε τσιγάρο». Αποτέλεσμα : το παιδί έχει κάνει από χρόνια εγγόνια στον θαρραλέο γονιό, αλλά δεν πήρε ούτε εκείνο το τσιγάρο ούτε ξανάβαλε στο στόμα του !

Ένας άλλος φίλος, ιδιοκτήτης ψαράδικου στην Κόρινθο, μου είπε τι έκανε ο πατέρας του όταν αυτός στα νιάτα του αλήτευε τις νύχτες. Γυρίζοντας ξημερώματα στο σπίτι και αντί να του βάλει τις φωνές, τον χτυπούσε φιλικά στην πλάτη και χαμογελαστός του έλεγε αποφασιστικά : «Όπως είσαι αγορίνα, δουλειά !».


5    Επίλογος

Οι Κινέζοι λένε πως «άμα βάλεις ένα στόχο, πετυχαίνεις το αδύνατο» και αυτό είναι μία από τις κουβέντες που κράτησαν για χιλιετίες και από στόμα σε στόμα γιατί μεθοδικά και ρεαλιστικά την επιβεβαίωσαν επανειλημμένως.

Αλλιώς θα την είχαν εγκαταλείψει προ πολλού.

Ο μπάμπουρας είναι ένα ζωύφιο, σαν χρυσόμυγα αλλά μαύρος, που καταφέρνει και πετάει, παρότι τα φτερά του είναι πολύ μικρά σε σχέση με το βάρος του. Προσπαθεί για το επιστημονικώς αδύνατο και τα καταφέρνει.

Ένας δάσκαλος – μιλώντας γενικά – που βάζει στόχο να κάνει έναν «μπάμπουρα» να «πετάξει», δηλαδή να κάνει ένα «μαθητή» του που έχει «πεσμένα τα φτερά του» να δείξει την παραγνωρισμένη αξία του, έχει δυνητικά υψηλή «αμοιβή» : «πετάς μαζί του».

Αυτή ήταν η απάντηση, στην ερώτηση «πώς νοιώθει κανείς όταν ο “μπάμπουράς του” πετάει ;», ενός μαιτρ του είδους – αν και δεν δέχεται τον χαρακτηρισμό που έχω λόγους να του αποδίδω – , του Δημήτρη Καραμάνου.

Το άλμπατρος – από την άλλη – είναι ένα θαλασσοπούλι, κάτασπρο, με τεράστιο άνοιγμα φτερών, που είναι ικανό να κάνει τον γύρο της υδρογείου σε ελάχιστο χρόνο. Σχεδόν μονομιάς.

 

Κάποιος που γελάει ειρωνικά με τον στόχο του δεύτερου μέρους του τίτλου αυτής της διάλεξης, έχει να κάνει πρώτα με τους Κινέζους, μετά με τον Νίτσε – «ό,τι δεν με σκοτώνει με κάνει πιο δυνατό» – και τέλος με το Δελφικό πρόσταγμα, δια στόματος του παραγνωρισμένου τύραννου Περίανδρου της παραγνωρισμένης κοινής ιδιαίτερης πατρίδας μας Κορίνθου : «μελέτη το παν».

Αν πάρει, με άλλα λόγια, κάποιος την υπόθεση στα χέρια του, εντοπίσει το πρόβλημα, ψάξει τις αιτίες, μαζέψει ιδέες και βρει – το κυριότερο ! – τον πυρήνα του προβλήματος, μπορεί να προχωρήσει μελετημένα στην επιδίωξη του φαινομενικά αδύνατου. Να κάνει π.χ. τα παλιά του ελαττώματα προτερήματα.

Μετά τίποτα δεν είναι αδύνατον, sky is n-o-t limit !

 

Καλή Ανάσταση !

 

 

Σχόλια

12/03 06:54  PREMIUM
Σειρά, ο μικρός είναι στους πέντε του Delta ! Μια βδομάδα πριν από τη διάλεξή σου το τμήμα Αγγλικών του Κολλεγίου έχει την τελευταία ευκαιρία να ... εξ~ιλεωθεί !
This is their time !

Κατά τ΄ άλλα, ο μικρός όταν κάθε μεσημέρι τον παίρνω με το Polάκι στηρίζεται πλάγια με τον αγκώνα στον ώμο μου και μου λέει με νόημα και ΧΑΑ~μογελαστός ! Γεια σου Χρηστάρα ! ΑΑΑΑΑΟΥΥΥΥ ... ΑΑΑΑΟΥΥΥΥ !

Τί λες ????? Πέτυχα να τον κάνω άλμπατρος ?????
12/03 07:07  PREMIUM
ΥΓ. Αναστάσιμο τίτλο θάχει και το Στέκι στο άρθρο του Απρίλη ! Κοντεύουμε ...
12/03 07:18  ΦΤΗΝΙΑΡΗΣ
* Αναστάση~μο ...
12/03 07:55  oberon
Χρήστο ο κόσμος έχει και άλλα θέματα, εκτός από τα οικογενειακά σου και τα χαα-ρτάκια σου.
Αυτά.
21/03 09:33  oberon
Το σχόλιό σας
Για να σχολιάσετε το άρθρο πρέπει να κάνετε Login στο Capital.gr
Αξιολογήστε το άρθρο
1 ψήφος

 Εκτύπωση
 Αποστολή με e-mail

Σχετικά με το blog
Σκέψεις, αναλύσεις, προτάσεις και - κυρίως - δράση με εποικοδομητική διάθεση
Αναζήτηση
Προηγούμενα Άρθρα
Τελευταίες δημοσιεύσεις